કોટવેથી મેનહટન – બીજા દિવસે પ્રકરણ-૨

પ્રકરણ-૨

બીજા દિવસે


યુગાન્ડા … જેના વિક્ટોરિયા સરોવરમાંથી મર્ચિસન ધોધના રૂપે દુનિયાની સૌથી લાંબી નદી નાઈલ ઉત્તર તરફ ધસમસતી, કેરોના મહાન ખુફુ પિરામિડને આશ્લેષ કરવા વહેવા લાગે છે.

યુગાન્ડા … પાશવી સરમુખત્યાર ઈદી અમીનનું યુગાન્ડા – જેના એક જ સપાટે પેઢીઓથી સ્થાયી થયેલા ગુજરાતીઓની હકાલપટ્ટી થઈ ગઈ.

યુગાન્ડા … જેના કુખ્યાત એન્ટેબી ઍરપૉર્ટ પર ઇઝરાયલના હાઇજૅક કરાયેલા વિમાનનું બળજબરી ઊતરાણ કરાવવામાં આવ્યું હતું –અને ઇઝરાયલી કમાન્ડોએ વીજળીક ત્વરાવાળા વળતા હવાઈ હુમલા વડે અપહૃત મુસાફરોનો છુટકારો કરાવ્યો હતો.

clip_image002

એ યુગાન્ડાના પાટનગર કમ્પાલાની ગગનચુંબી ઈમારતો અને તેજીલી ચહલપહલની સાવ નજીક જ કોટવેનું જીવતું દોજખ કણસી રહ્યું છે. આમ તો કોઈ પણ મોટા શહેરોના સ્લમ વિસ્તાર જેવી જ એની હાલત છે. કોટવે ચાર ચોરસ કિલોમીટર ક્ષેત્રફળવાળો, આજુબાજુ ટેકરીઓથી ઘેરાયેલો, સાવ નીચાણવાળો અને મૂળ ઝાડીઓથી છવાયેલો વિસ્તાર છે. ૧૯૭૧ પહેલાં તેમાં જંગલી ઘાસની વચ્ચે અસંખ્ય જાતનાં જીવડાં, ગરોળી, દેડકા, વીંછી, સાપ વગેરેનો જ વાસ હતો.

સ્વાભાવિક રીતે ત્યાં કોઈ માણસ રહેવા તૈયાર ન હતું, પણ કોટવેની હાલની પરિસ્થિતિ માટે બ્રિટિશ શાસનના અંત અને યુગાન્ડાની આઝાદી પછીની અરાજકતાઓની પરંપરાઓથી ભરેલો ઇતિહાસ જવાબદાર છે. ૧૯૭૧માં યુગાન્ડાના જુલ્મી સરમુખત્યાર ઈદી અમીન સત્તા પર આવ્યો; પછી તેની જાતિ સિવાયની પ્રજા પરના અત્યાચારોને કારણે ખેતીવાડી અને જંગલની પેદાશ પર નભતી પ્રજાને હિજરત કર્યા વિના કોઈ આરો ન હતો. તેના આઠ વરસના શાસન બાદ પણ દસ વખત સત્તાપલટાઓ થયા છે; અને દરેક વખતે જે જાતિઓ આંતરવિગ્રહમાં હારી હોય; એમની હિજરતોની વણઝાર કોટવે અને તેના જેવા બીજા સ્લમ વિસ્તારોમાં સતત ચાલુ જ રહી છે. હાથ, પગ અને હૈયું જ સાથે લાવેલી એ કંગાળ માનવજંતુઓની થોકબંધ હારોની હારો કોટવેમાં ઊભરાતી રહી છે.

ત્રીસ વરસમાં કોટવેની બધીય ઝાડીઓ અદૃશ્ય બની ગઈ છે અને ગંદાં ઝૂંપડાંઓની માયાજાળ કમ્પાલા શહેરની રૂપકડી ચામડી પર ઉપસી આવેલાં વ્યથાઓનાં ગૂમડાંઓની જેમ છવાઈ ગઈ છે.

આખા કમ્પાલા શહેરની ગટરો એની મધ્યમાં આવેલી નીકમાં ગંદકી છોડી દે છે. વિષુવવૃત્તીય પ્રદેશ હોવાના કારણે દરરોજ વરસાદ એ તેની લાક્ષણિકતા છે, પણ જ્યારે વરસાદ વધારે પડે; ત્યારે એ નીક ઊભરાય અને આજુબાજુનાં ઝૂંપડાંઓ પણ એ નર્કાગારથી બાકાત ન રહે.

એ અભાગિયાંઓના જીવનનું એક જ લક્ષ્ય – સાંજે ‘કસાવા’ મળી જાય (મકાઈનો લોટ શેકીને બનાવેલી રાબડી). જો થોડીક બચત રહે, તો ઝૂંપડાંનું ભાડું ભરવાની આશા રહે; નહીં તો મહિના બે મહિના પછી રસ્તા પર ફેંકાઈ જવાની ભૂતાવળો આખી રાત સપનામાં નાચતી રહે. રાતે વરસાદ પડે તો કાણાંવાળાં પતરાંઓના છાપરામાંથી પથારીને ખસેડ્યા કરતા રહેવાનું; અથવા ઠૂંઠવાતાં ઠૂંઠવાતાં જ, ઊંઘરાટી આંખે વરસાદ બંધ પડે તેની રાહ જોયા કરવાની.

ભાગ્યેજ કોઈ ઘરમાં બાપ રહેતો હશે. એ દુખિયારા સંસારના મધ્યમાં એકલી ‘મા’ જ. ભૂખના હુતાશનમાં શેકાતાં વહાલાં સંતાનોના પેટની આગ શી રીતે શમાવવી; એ જ એની રોજની હૈયાવરાળ. સવારથી રાત સુધી સતત કામ… કામ અને કામ જ. બીજા કશા વિચાર કરવાની એના કમનસીબ જીવતરમાં નવરાશ જ ક્યાંથી હોય ?

૧૪ વરસની કોઈ છોકરી અહીં મા બન્યા વિનાની રહી નથી. ભાગ્યે જ કોઈ લગ્નો થતાં હશે. જન્મેલ બાળકો સહેજ જ મોટાં થાય અને એમનાં નવાં ભાંડુઓની સેવામાં અને મજૂરી કરી માને સહારો આપવામાં લાગી જાય. કદીક તો મા એઈડ્સની બીમારીમાં અવલમંઝિલ પહોંચી જાય; અને મોટાં બાળકો જ તેમના દસકા પહેલાં એમનાં ભાંડુઓનાં વાલી બની જાય.

મા ન હોય તો; કશી તાલીમ કે શિક્ષણ વિનાના મોટા છોકરાઓને શહેરમાં જે આછી પાતળી મજૂરી મળી જાય એમાં ભાંડુઓનું ગુજરાન ચલાવે. કશું ન મળે તો લોકોનાં ખિસ્સાં હળવા કરવામાં માહેર બની જાય. અને શહેરની અંધારી આલમનો કાચો માલ તૈયાર થતો રહે.

તીનપાટિયા ઝૂંપડાનું ભાડું ન ભરાય તો રસ્તો જ એમનો રેન બસેરા. કોઈક નસીબદારની દાદી જંગલ વિસ્તારના ગામડામાં રહેતી હોય તો એમને ત્યાં આશરો મળી જાય; પણ ત્યાં આદિવાસી જીવન સિવાય બીજો કોઈ જ વિકલ્પ નહીં. એ આશરો પણ ન રહે ત્યારે ફરી કોટવેના નરકમાં હિજરત.

ગંદકીની ભરમારની સહિયર બીમારી પણ અવારનવાર એમનાં લમણે લખાણી જ હોય ને ? ત્યાં કયા ડોકટર પાસે જઈ શકાય ? જમાના જૂની જંગલી વનસ્પતિના ઉકાળા જ એમની સારવાર; અને ખુદા/ જિસસની મહેરબાની !

***

બીજા દિવસે રોજના નિયમ મુજબ રોબર્ટ તેનો સોકર પ્રોજેક્ટ શરૂ કરતાં પહેલાં પાદરી મુગેરવાની ઓફિસમાં આવી પહોંચ્યો. પાદરી સાથે ઔપચારિક વાતો પતાવી, ન પતાવી અને તે પોતાના મનની વ્યથા વ્યક્ત કર્યા વિના ન રહી શક્યો.

“સાહેબ ! આ બધી કંગાલિયત આમની આમ જ રહેવાની ? કાલે એક છોકરી માત્ર પોરિજ મળે તે માટે આવી પહોંચી હતી. એની દયામણી હાલત જોઈ મારું હૈયું રડી પડ્યું. બધાં બાળકોએ એની કેટલી બધી ઠેકડી ઊડાવી હતી ? આજે તે જરૂર નહીં જ આવે.”

મુગેરબા પણ યુગાન્ડાની સ્થાનિક જાતિનો હતો; તે આ સ્લમમાં અગણિત દુઃખોમાં કણસતી વસ્તીનાં હૈયાંઓમાં શ્રદ્ધા અને આશાનાં કિરણ પ્રસારવા મથી રહ્યો હતો. તેણે કહ્યું, ”આ માહોલ તો આમ જ રહેવાનો. એમાં કોઈ મીનમેખ ન કરી શકે. હું ત્રીસ વરસથી એનો સાક્ષી છું. ઉલટાની પરિસ્થિતિ વધારે ને વધારે બગડી રહી છે. પણ આપણે જે કામ કરી રહ્યાં છીએ; તેની ઉપર કદીક જિસસની કૃપાદૃષ્ટિ જરૂર અવતરશે અને તે દયાળુ કોઈ ચમત્કાર કરી દેશે – એવી મારી શ્રદ્ધા છે.”

સોકર શિખવાડવાનું પતાવી સાંજે રોબર્ટ મુગેરબાના વરંડામાં પાછો આવ્યો; ત્યારે ફિયોના સૌથી પહેલી ત્યાં હાજર થઈ ગઈ હતી. આજે તેનો દેખાવ કાલ કરતાં ઘણો આકર્ષક હતો ! વાળ કપાયેલા હતા; અને એનું બોડું માથું ઝગારા મારી રહ્યું હતું. નાહીને ઉઘડેલા એના બદન પરની શ્યામલતા સીસમના લાકડાની જેમ ચમકી રહી હતી.

આજે ફિયોનાએ ગ્લોરિયા સાથે ઝટપટ રમવાનું શરૂ કર્યુ અથવા રમવાનો દેખાવ કર્યો. ક્યારે રમત પતે અને ક્યારે ગરમાગરમ પોરિજનો વાડકો હાથમાં આવે, તેનાં જ સપનાં તે ઉઘાડી આંખે જોઈ રહી હતી. રમતની તેની ચાલમાં કોઈ વ્યૂહરચના તો ક્યાંથી હોય ? ગ્લોરિયા સામે આઠેક રમત હારી ગયા બાદ; તેની ધીરજ ઓસરી ગઈ હતી. ફિયોનાની અણઘડ રમતથી ગ્લોરિયા પણ કંટાળી ગઈ હતી.

બન્ને છોકરીઓ બીજા કાબેલ ખેલાડીઓની રમત જોવા માટે તેમના ટેબલ પાસે ગઈ. બેન્જામિન એક બાર વરસના છોકરા સાથે અને ઈવાન એવા જ બીજા છોકરા સાથે રમી રહ્યો હતો. ફિયોનાએ જોયું કે, બન્ને ટીમ બહુ જ સાવધાનીથી રમી રહી હતી અને રમતની બે ચાલ વચ્ચે ઘણો સમય જતો રહેતો હતો. જેમ જેમ બેન્જામિન અને ઈવાનના સાણસા ( Fork) પ્રસરતા જતા હતા, તેમ તેમ સામેના છોકરાના મોં પરનો ઉશ્કેરાટ છાનો રહી શકતો ન હતો; જાણે કે બન્ને પાર્ટીઓ જીવનમરણનો સંઘર્ષ ખેલી રહી હોય, તેવો સન્નાટો છવાઈ ગયેલો હતો.

ફિયોનાને હવે એ રમતમાં રસ પડ્યો. તે મનોમન આ રમતની સરખામણી પોતાના જીવન સાથે કરવા લાગી. દરરોજની વ્યથાઓ, અવનવા ઝગડા, આવી પડેલ નવી આફતોમાંથી છૂટકારો મેળવવાના પેંતરા….. જાણે કે એ બે ટેબલો પર એની જીવનકથા ૮ x ૮ના એ રણમેદાન પર આલેખાઈ રહી હતી.

પણ એક દીવા જેવો ફરક તેની અંદર રહેલી કોઈક સુષુપ્ત શક્તિથી છાનો ન રહ્યો. અહીં બેન્જામિન અને ઈવાન તેના જેવા જ અસહાય અને કંગાળ હોવા છતાં; એ રમતની રાણીની કૂકરી જેવા શક્તિમાન હતા. અહીં બાજી તેમના કબજામાં હતી. અહીં તે બે કુશળ ખેલાડીઓ હારનાર નહીં, પણ વિજેતા બની શકે તેમ હતા.

અને ફિયોનાએ એક મહાન સંકલ્પ કર્યો, ”કાલે નહીં તો બે ચાર દિવસમાં ગ્લોરિયાને હંફાવીને જ રહીશ.”